Chrestomatia współczesnych opowiadań japońskich (I)

Opublikowana przez wydawnictwo Dialog, w roku 2005.
Wybór, wstęp i tłumaczenie: Monika Szychulska

Czytanie zbiorów opowiadań różnych autorów ma niewątpliwie jeden duży atut: można wzbogacić swoją wiedzę o ważnych pisarzach z danego nurtu. W tym przypadku mamy do czynienia z prozą japońską epoki Meiji (1868-1912) i Taishō (1912-1926). To czego mi zabrakło to krótkie bio autorów, ale zaowocowało to przeszukaniem odmętów internetu w poszukiwaniu informacji o nich. Ten wpis jest rezultatem tych poszukiwań i zapiskami z lektury. Z powodu długości, wpis podzieliłam na dwie części, opowiadania idą w kolejności zgodnej z tą w książce. (Druga część tutaj)

Tematem przewodnim tego zbioru jest miłość i jest on opatrzony pouczającym wstępem, którego warto nie ominąć żeby dowiedzieć się czegoś o koncepcji miłości w literaturze japońskiej, w tym miłości romantycznej i o zmianie jaka zaszła wraz z nadejściem epoki Meiji. Dużo jest też o nowej pozycji kobiety jaką zyskała w tamtej epoce (i jaka wciąż jest obecna w pewnym stopniu: młode mężatki siedzące w domu, panowie zarabiający na chleb, dziewczyny kształcące się na uniwersytetach, żeby być lepszymi kandydatkami na żony).

Trzynasta Noc

Pierwsze opowiadanie jest autorstwa Ichiyō Higuchi (樋口 一葉, 1872-1893), specjalizującej się w opowiadaniach i jednej z pierwszych ważnych pisarek epoki Meiji. Zmarła młodo, bo w wieku 24 lat z powodu gruźlicy. Jej pisarstwo opierało się na japońskich, a nie zachodnich wzorcach, czym wyróżniała się wśród innych pisarzy z tego okresu, zafascynowanych Zachodem i jego literaturą. Jej książki są trudne w odbiorze dla dzisiejszych Japończyków z powodu słownictwa.  Wychowana w ubogich warunkach, otrzymała edukację z poezji epoki Heian. Publikować zaczęła aby wspomóc finansowo swoją rodzinę. Wraz z matką i siostrą pracowała przy szyciu, praniu i innych pracach. Jest trzecią kobietą, której podobizna ukazała się na banknotach japońskich.

Było dla mnie zaskoczeniem, że w tomie w którym znajdują się tak znani pisarze jak Sōseki i Ryūnosuke, pierwsze opowiadanie zostało napisane przez kobietę, która opisuje niedolę życia kobiety w ówczesnym społeczeństwie. W wypowiedziach głównej bohaterki i jej ojca mówi o obowiązkach małżonki względem męża i o stosunkach społecznych, różnicach i podziałach między bogatymi i biednymi. Porusza też kwestię rozwodu i miłości rodzicielskiej. Opublikowane w 1895 roku.

Jeśli będę miała okazję, na pewno sięgnę po inne opowiadania tej autorki.

Tarōbō

Rohan Kōda (幸田 露伴, 1867-1947) to powieściopisarz i eseista, samouk, który studiował klasykę chińską i pisma buddyjskie co wpłynęło na jego styl literacki i przekonania (sprzeciwiał się europeizacji). Ukończył szkołę techniczną, ale poświęcił się pisarstwu. Opisywał bohaterskie postaci w estetycznym świecie, gdzie podkreślał wagę wyobraźni i siły woli.

Tarōbō jest dostępne w Amazonie na Kindle za darmo, po japońsku. Opowiadanie z roku 1900.

Opowiadanie dla osób zainteresowanych czarkami i ich znaczeniem. Sielankę popołudniowego posiłku przerywa rozbicie się ulubionej czarki pana domu. Rozochocony wypitą sake zaczyna opowiadać historię swojej dawnej miłości. Trzeba przyznać, że wszystko w tym opowiadaniu jest wysoce estetyczne. Mamy opis kwiatów w ogrodzie, jest podział przestrzeni i są pokazane obowiązki żony względem męża. Żona w tym opowiadaniu, choć wypowiada tylko parę słów jest chyba najciekawszą postacią. Jej zachowanie jest ideałem japońskiej siufu, i tylko jako taką ją widzimy. Trochę jak główna bohaterka z początku dramy Marumaru Tsuma (○○妻).

Profesor Tomioka

Trzecie z opowiadań wyszło spod ręki Kunikidy Doppo (國木田 獨歩, 1871-1908), pisarz, autor romantycznych wierszy, jeden z twórców Japońskiego naturalizmu, na który duży wpływ miały prace Wordswortha. Miał bujny życiorys. Urodził się i wychował na wsi w regionie Chiba, studiował w Tokio. W wieku 21 lat postanowił się ochrzcić. Uczył angielskiego, historii i matematyki w wiejskiej szkole. Rodzice jego pierwszej żony byli przeciwni temu małżeństwu a matka dziewczyny wręcz namawiała ją do samobójstwa aby do tego związku nie doszło. Po paru miesiącach odeszła ona od niego z powodu kłopotów finansowych. Uważa się ją za pierwowzór głównej bohaterki jednej z jego książek. Później pracował jako korespondent wojenny podczas pierwszej wojny sino-japońskiej. Zmarł w wieku 36 lat na gruźlicę.

Jego prace zapoczątkowały trwałą zmianę w literaturze japońskiej w sposobie przedstawiania jednostki, jednak w Polsce jego twórczość jest praktycznie nie znana: Profesor Tomioka w Chrestomatii, to jedyne polskojęzyczne wydanie jego opowiadań.
Jego prace są dostępne za darmo po japońsku na stronie Aozora Bunko.

Profesor Tomioka to historia pewnego starego i dumnego profesora mieszkającego na wsi i czterech kandydatów do ręki jego córki. Jednym z bohaterów jest młody dyrektor wiejskiej szkoły, zakochany po uszy, który jednak żyje ze świadomością, że przy świetności pozostałych kandydatów nie ma szans na zgodę na ożenek.

W tym opowiadaniu Kunikida pokazuje jak w Japonii na początku XX wieku starano się o rękę panny, jakie cechy ceniono u kobiet i do czego przykładano wagę w społeczeństwie z tamtego okresu. Oprócz tego mamy różne postawy radzenia sobie w trudnych sytuacjach: profesora, który na poczucie znieważenia reaguje agresją (głównie werbalną); i dyrektora szkoły, który zaciska zęby i dalej spełnia swoje obowiązki, choć ma zbolałe serce i czuje się potraktowany niesprawiedliwie.

Znowu postać kobieca jest najbardziej tajemnicza: córka profesora. Tak naprawdę tylko w ostatniej scenie poznajemy jej słowa, przytoczone w liście przez kogoś innego. Na ile wyrażały jej prawdziwe uczucia – tego nie wiadomo. W pewnym momencie jest wprost powiedziane, że tak naprawdę nikt nie zna jej prawdziwych myśli i uczuć. Zawsze uśmiechnięta, usługuje i pomaga swojemu ojcu nawet gdy ten ją beszta. Opowiadanie opublikowane w 1902 roku.

Ryżowiec

Natsume Sōseki (夏目 漱石, 1867-1916) już trochę pisałam przy okazji komentowania Kokoro (Sendo rzeczy). To jeden z najbardziej znanych pisarzy epoki Meiji. Pisał powieści, opowiadania, haiku i inne krótkie formy poetyckie typowe w Japonii. Otrzymał stypendium na naukę literatury angielskiej w Londynie, z którego korzystał dwa lata. Początkowo miał zostać architektem, a angielskiego uczył się z powodów pragmatycznych. Wolał też chińskich klasyków od literatury zachodniej. Częstym tematem jest u niego zderzenie się kultury zachodniej ze wschodnią i japońskie naśladowanie zachodnich zwyczajów. Chętnie podejmował temat ludzi w kłopotach finansowych, tradycyjny japoński konflikt pomiędzy obowiązkiem i pragnieniem (girininjō), zbiorowość a wolność jednostki, czy izolacja i separacja od reszty społeczeństwa (tak jak np. w Sedno rzeczy). Jego spojrzenie było raczej pesymistyczne, jeśli chodzi o ludzką naturę.
Niektóre z jego prac są dostępne w sieci po angielsku, np. Botchan można znaleźć na Project Gutenberg i na Wikisource.

Ryżowiec (można go zobaczyć i posłuchać tutaj) to taki mały uroczy ptaszek. Pewien pisarz za namową znajomego zgadza się zaopiekować taką ptaszyną. Jest to dla niego o tyle trudne, że sam ma problemy z dyscypliną i „lubi sobie pospać” a zwierzaka trzeba karmić, przykrywać na noc pudełkiem i zmieniać mu wodę. Ta prosta i zwyczajna historia jest kolejnym, pesymistycznym, studium ludzkiej natury. Opowiadanie pochodzi z 1908 roku.

Wrażenia redaktora tego postu o narratorze (i głównym bohaterze): Uduszę tego człowieka.

Remont

Mori Ōgai (森 鷗外, 1862-1922) był chirurgiem wojskowym, tłumaczem, pisarzem i poetą (prawdziwy człowiek renesansu). Pochodził z rodziny doktorów, część studiów odbył w Niemczech. Po powrocie otrzymał najwyższe stanowisko w Korpusie Medycznym  w wojsku. Przekładał dzieła Goethego, Ibsena, Andersena i innych. Sam opublikował m.in. Gan (Dzika gęś, której można posłuchać na Librivox). Uznaje się go za jednego z twórców współczesnej literatury japońskiej: odszedł od bezosobowej fikcji na rzecz wątków autobiograficznych w pisarstwie. Pod koniec życia, wstrząśnięty postawą Generała Nogi, który popełnił rytualne samobójstwo, zaczął studiować i publikować biografie historycznych figur. Fascynowały go też ideały samurajów, co wpłynęło na jego styl pisarski – stał się on wtedy bardziej oschły i pozbawiony emocji.
Jego dzieła można przeczytać na stronie Aozora, a posłuchać na LibriVox (tylko te, które są dostępne w domenie publicznej).

Remont dzieje się w opustoszałej restauracji, w której trwają właśnie prace renowacyjne. Mężczyzna, spotyka się na kolacji we dwoje z kobietą, z którą coś go łączyło w przeszłości, a którą poznał w Niemczech. Rozmawiają na niezobowiązujące tematy, to odwołując się do przeszłości, to komentując swoje aktualne życie. Opowiadanie ma tylko 7 stron i zostawia dużo miejsca dla czytelnika, żeby sam dopowiedział sobie część historii. Mori opublikował je po raz pierwszy w 1910 roku.

To już ostatnie opowiadanie z pierwszych pięciu i ostatnie opublikowane w epoce Meiji. Następny wpis jest do przeczytania tutaj. Ogólne wrażenia z lektury do tej pory są bardzo pozytywne. Opowiadania są takie jakie najbardziej lubię – niewiele się dzieje, akcja rozwija się powoli, duży nacisk jest kładziony na pokazanie charakteru postaci przez jej czyny. Każde zrobiło na mnie duże wrażenie, a fakt przeczytania w pierwszej kolejności o każdym z aktorów pomógł głębszym zrozumieniu tego co się czyta.

Reklamy

2 thoughts on “Chrestomatia współczesnych opowiadań japońskich (I)

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s